Tổng quan hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019: hai loại hợp đồng, 10 điều khoản bắt buộc, quy định thử việc, chấm dứt và trợ cấp thôi việc - dành cho người lao động và doanh nghiệp Việt Nam.
Hợp đồng lao động là văn bản quan trọng nhất trong mối quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp - vậy mà nhiều người vẫn ký mà không đọc kỹ, hoặc đọc mà không hiểu mình đang đánh đổi quyền lợi nào. Kể từ ngày 01/01/2021, Bộ luật Lao động 2019 (Luật 45/2019/QH14) chính thức thay thế Bộ luật 2012, mang theo nhiều thay đổi lớn về phân loại hợp đồng, thử việc, chấm dứt - mà đến nay nhiều người vẫn chưa cập nhật.
Bài viết này tổng hợp đầy đủ những điều bạn cần biết trước khi ký hợp đồng lao động tại Việt Nam: định nghĩa pháp lý, hai loại hợp đồng theo Bộ luật 2019, 10 điều khoản bắt buộc, quy định thử việc, cập nhật về bảo hiểm xã hội, các căn cứ chấm dứt hợp pháp, cách tính trợ cấp thôi việc, hiệu lực của điều khoản cạnh tranh và các sai lầm thường gặp.
(Miễn trừ trách nhiệm: Đây là tài liệu tham khảo tổng quan, không phải tư vấn pháp lý. Khi có tình huống cụ thể, hãy tham khảo luật sư hoặc đối tác chuyên nghiệp về nhân sự.)
Theo Điều 13 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Điểm mới của Bộ luật 2019: ngay cả khi văn bản được đặt tên khác ("thỏa thuận hợp tác", "hợp đồng dịch vụ"...) nhưng bản chất mang đủ dấu hiệu của quan hệ lao động (việc làm, trả công, quản lý điều hành) thì vẫn được coi là hợp đồng lao động và chịu điều chỉnh của Bộ luật này. Điều này nhằm ngăn việc "lách luật" để trốn đóng bảo hiểm xã hội.
Hình thức hợp đồng (Điều 14): bằng văn bản thành hai bản mỗi bên giữ một bản. Có thể giao kết qua phương tiện điện tử (hợp đồng điện tử đủ chữ ký số) và có giá trị ngang nhau. Hợp đồng bằng lời nói chỉ áp dụng cho hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng (trừ trường hợp người giúp việc gia đình, lao động chưa thành niên dưới 15 tuổi, lao động nhóm - bắt buộc văn bản).
Điểm thay đổi lớn nhất so với Bộ luật 2012: đã bãi bỏ loại hợp đồng theo mùa vụ hoặc theo công việc dưới 12 tháng. Theo Điều 20 Bộ luật 2019, hiện chỉ còn hai loại:
Cảnh báo thực tế: nhiều doanh nghiệp Việt vẫn ký "hợp đồng cộng tác viên" hoặc "hợp đồng khoán việc" cho vị trí có dấu hiệu quan hệ lao động (làm việc cố định, chấm công, quản lý) - đây là hiện tượng "lách luật" và có rủi ro bị thanh tra lao động xử lý hành chính, truy thu BHXH.
Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 quy định hợp đồng phải có đủ 10 nhóm nội dung sau - thiếu một trong những nội dung này, hợp đồng có nguy cơ bị tuyên vô hiệu từng phần:
Hai nội dung tuỳ chọn nhưng quan trọng: đào tạo, nâng cao trình độ (ai chi trả, cam kết phục vụ sau đào tạo) và bảo mật bí mật kinh doanh, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Theo Điều 25 Bộ luật 2019, thời gian thử việc không được quá:
Lương thử việc (Điều 26): tối thiểu 85% lương chính thức - không được thấp hơn. Điểm mới đáng chú ý: doanh nghiệp và người lao động có thể thỏa thuận nội dung thử việc ngay trong hợp đồng lao động chính (không bắt buộc ký "hợp đồng thử việc" riêng như trước đây). Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền hủy ngay mà không cần báo trước, không cần bồi thường (nếu không đạt yêu cầu).
Một trong những đột phá của Bộ luật 2019: người lao động được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng bất kỳ lúc nào mà không cần nêu lý do, chỉ cần báo trước:
Có 7 trường hợp đặc biệt (người sử dụng bố trí sai công việc, không trả đủ lương, bị ngược đãi, quấy rối tình dục, lao động nữ thai sản yếu...) người lao động có thể nghỉ ngay mà không cần báo trước.
Người sử dụng lao động không được tự do. Phải thuộc một trong các căn cứ: thường xuyên không hoàn thành công việc (có tiêu chí đánh giá văn bản), ốm đau quá thời hạn quy định, thiên tai/hỏa hoạn buộc thu hẹp sản xuất, người lao động không có mặt sau tạm hoãn, đủ tuổi nghỉ hưu, tự ý bỏ việc 5 ngày cộng dồn trong 30 ngày, cung cấp thông tin gian dối khi giao kết. Vi phạm căn cứ = sa thải trái pháp luật và phải bồi thường ít nhất 2 tháng lương + nhận lại người lao động (Điều 41).
Theo Điều 46, người lao động làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên khi chấm dứt hợp đồng hợp pháp (không bị sa thải kỷ luật) được hưởng trợ cấp thôi việc. Công thức:
Trợ cấp thôi việc = (Tổng thời gian làm việc - Thời gian đã đóng Bảo hiểm thất nghiệp) × 1/2 × tiền lương bình quân 6 tháng liền kề
Ví dụ: Anh A làm việc 8 năm, trong đó 7 năm đã đóng BHTN. Lương bình quân 6 tháng cuối: 18 triệu/tháng. Trợ cấp thôi việc = (8 - 7) × 0.5 × 18 triệu = 9 triệu đồng. Thực tế, do BHTN áp dụng từ 2009, đa số trường hợp làm việc sau 2009 đều có BHTN đủ → trợ cấp thôi việc bằng 0, người lao động nhận trợ cấp thất nghiệp từ cơ quan BHXH thay vì từ doanh nghiệp.
Bộ luật 2019 (Điều 21.2) cho phép hai bên thỏa thuận bảo mật bí mật kinh doanh và quyền sở hữu trí tuệ, kể cả sau khi chấm dứt hợp đồng. Về điều khoản cạnh tranh (non-compete - cấm đi làm đối thủ trong X tháng), thực tiễn tòa án Việt Nam thiena hướng bảo vệ quyền làm việc của người lao động (Hiến pháp Điều 35) - điều khoản này chỉ có hiệu lực khi: thời hạn hợp lý (thường 6-12 tháng), phạm vi hợp lý (loại công việc cụ thể, không cấm toàn ngành), và doanh nghiệp phải trả đền bù tài chính tương xứng.
Theo Điều 20 Bộ luật Lao động 2019, chỉ còn hai loại: không xác định thời hạn và xác định thời hạn (tối đa 36 tháng). Loại theo mùa vụ/dưới 12 tháng đã bị bãi bỏ từ 01/01/2021.
Có - nếu nội dung thử việc được đưa trực tiếp vào hợp đồng lao động (không ký hợp đồng thử việc riêng). Nếu ký hợp đồng thử việc riêng dưới 1 tháng theo cách cũ thì không bắt buộc đóng BHXH - tuy nhiên người lao động bị thiệt về quyền lợi bảo hiểm.
Có, theo Điều 14.1 Bộ luật 2019. Hợp đồng điện tử có chữ ký số có giá trị tương đương bản giấy. Nhiều doanh nghiệp Việt đã chuyển sang dùng các nền tảng như FastWork, Base.vn, MISA AMIS để ký hợp đồng điện tử với nhân viên.
Theo Điều 41, doanh nghiệp phải: (1) nhận người lao động trở lại làm việc, trả lương cho những ngày không được làm + 2 tháng lương bồi thường; (2) nếu không nhận lại thì thêm ít nhất 2 tháng lương nữa; (3) vi phạm thời hạn báo trước thì thêm số ngày vi phạm × lương. Khuyến nghị tham khảo luật sư để đánh giá cụ thể.
Không. Điều 17 Bộ luật 2019 cấm doanh nghiệp giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ; cũng không được yêu cầu đặt cọc tiền hoặc tài sản để đảm bảo thực hiện hợp đồng. Chỉ được giữ bản sao có chứng thực.
Với vị trí entry-level theo mẫu chuẩn của công ty lớn (FPT, Vingroup, Vinamilk, ngân hàng), thường không cần. Với vị trí senior/quản lý có điều khoản đào tạo tiền tỷ, non-compete, thưởng cổ phiếu (ESOP), hoặc hợp đồng với doanh nghiệp nước ngoài - nên tham khảo luật sư lao động (chi phí tư vấn một lần thường 2-5 triệu, rẻ hơn nhiều so với rủi ro tranh chấp sau này.
Light Human đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam trong xây dựng quy trình tuyển dụng - onboard - quản lý nhân sự đúng luật và bền vững. Đội ngũ chuyên gia có hơn 10 năm kinh nghiệm trên thị trường VN.
