7 điều cần lưu ý khi ký hợp đồng lao động (Cập nhật BLLĐ 2019)

Hợp đồng lao động (HĐLĐ) là cơ sở pháp lý quan trọng nhất giữa người lao động và doanh nghiệp — quyết định quyền lợi về lương, bảo hiểm, thời gian làm việc và cả quyền chấm dứt hợp đồng sau này. Nhiều người vẫn ký HĐLĐ mà không đọc kỹ, để rồi gặp rắc rối khi tranh chấp xảy ra.

Bài viết này tổng hợp 7 điều cần lưu ý khi ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019 (hiệu lực từ 01/01/2021) — phiên bản đang áp dụng tại Việt Nam tính đến 2026.

1. Xác định đúng loại và hình thức hợp đồng lao động

Theo Điều 20 Bộ luật Lao động 2019, HĐLĐ chỉ còn 2 loại (giảm từ 3 loại của BLLĐ 2012):

• HĐLĐ không xác định thời hạn: hai bên không xác định thời điểm chấm dứt.
• HĐLĐ xác định thời hạn: tối đa 36 tháng kể từ thời điểm có hiệu lực.

Lưu ý: nếu hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người lao động vẫn tiếp tục làm việc, trong vòng 30 ngày hai bên phải ký HĐLĐ mới. Nếu không ký, hợp đồng đã ký mặc nhiên trở thành không xác định thời hạn (điểm a khoản 2 Điều 20).

Về hình thức (Điều 14): HĐLĐ phải bằng văn bản, làm thành 2 bản — mỗi bên giữ một bản. Hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu có giá trị tương đương văn bản giấy. Chỉ HĐLĐ có thời hạn dưới 1 tháng mới được giao kết bằng lời nói (trừ một số trường hợp đặc biệt như lao động chưa thành niên hoặc người giúp việc gia đình — bắt buộc văn bản).

2. Kiểm tra thẩm quyền của người ký bên doanh nghiệp

Đây là điểm rất hay bị bỏ qua. Theo Điều 18 BLLĐ 2019, người ký HĐLĐ bên người sử dụng lao động phải là một trong các đối tượng sau:

• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp/hợp tác xã.
• Người đứng đầu cơ quan, đơn vị có tư cách pháp nhân.
• Chủ hộ gia đình, cá nhân thuê lao động.
• Người được ủy quyền hợp pháp bằng văn bản từ những người trên.

Nếu HĐLĐ do người không có thẩm quyền ký mà không có giấy ủy quyền kèm theo, người lao động hoàn toàn có cơ sở yêu cầu xác lập lại — và đây là rủi ro pháp lý lớn nếu sau này phát sinh tranh chấp.

3. Đọc kỹ điều khoản về thử việc

Thử việc là giai đoạn rất dễ phát sinh tranh chấp vì lương thấp và quyền lợi hạn chế. Theo Điều 24, 25, 26 BLLĐ 2019:

• Thời gian thử việc tối đa: 180 ngày (vị trí quản lý doanh nghiệp), 60 ngày (trình độ cao đẳng trở lên), 30 ngày (trung cấp/công nhân kỹ thuật), 6 ngày (công việc khác).
• Lương thử việc: tối thiểu 85% mức lương chính thức của công việc đó.
• Hình thức: có thể ghi trong HĐLĐ hoặc ký hợp đồng thử việc riêng. Không áp dụng thử việc với HĐLĐ dưới 1 tháng.
• Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng mà không cần báo trước và không phải bồi thường.

Khi ký, hãy chắc chắn mức lương 85% được ghi cụ thể bằng số, không phải "theo quy chế công ty".

4. Đối chiếu nội dung bắt buộc trong hợp đồng

Điều 21 BLLĐ 2019 liệt kê các nội dung bắt buộc phải có trong HĐLĐ. Nếu thiếu, hợp đồng có thể bị coi là vô hiệu một phần:

• Thông tin người sử dụng lao động và người lao động (họ tên, ngày sinh, số CCCD/căn cước, địa chỉ).
• Công việc và địa điểm làm việc cụ thể.
• Thời hạn của hợp đồng.
• Mức lương, hình thức trả lương, thời hạn trả lương, phụ cấp và các khoản bổ sung khác.
• Chế độ nâng bậc, nâng lương.
• Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi.
• Trang bị bảo hộ lao động.
• Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
• Đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.

Đặc biệt với mức lương: phải ghi rõ con số tuyệt đối (ví dụ 15.000.000 đồng/tháng), không được ghi chung chung kiểu "theo thỏa thuận" hoặc "theo quy chế nội bộ". Mức lương cũng không được thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố hằng năm.

5. Cảnh giác với điều khoản bảo mật và không cạnh tranh (NDA/NCA)

BLLĐ 2019 (khoản 2 Điều 21) cho phép hai bên thỏa thuận về bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp lồng vào điều khoản không cạnh tranh (non-compete) cấm nhân viên làm cho đối thủ trong nhiều năm sau khi nghỉ — hoặc kèm phạt tiền rất lớn.

Trước khi ký, cần xem kỹ:

• Phạm vi và thời hạn cấm cạnh tranh có hợp lý không (thông thường 6–12 tháng đã là dài).
• Có khoản bồi thường tài chính từ phía doanh nghiệp cho thời gian nhân viên bị hạn chế việc làm không.
• Mức phạt vi phạm có quá cao so với mức lương không.

Lưu ý: Tòa án Việt Nam đã có nhiều bản án không công nhận điều khoản non-compete quá khắt khe (xâm phạm quyền tự do làm việc theo Hiến pháp và Điều 10 BLLĐ).

6. Những hành vi người sử dụng lao động KHÔNG được làm

Theo Điều 17 BLLĐ 2019, doanh nghiệp bị nghiêm cấm:

• Giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động.
• Yêu cầu người lao động phải đặt cọc tiền hoặc tài sản khác để bảo đảm thực hiện HĐLĐ.
• Buộc người lao động thực hiện HĐLĐ để trả nợ cho người sử dụng lao động.

Nếu doanh nghiệp đề nghị giữ bằng đại học gốc hoặc yêu cầu đặt cọc — đây là dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, mức phạt với hành vi này có thể lên đến 20–25 triệu đồng mỗi người lao động bị vi phạm.

7. Hiểu đúng quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng

BLLĐ 2019 đã thay đổi lớn so với 2012 — người lao động có quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ mà không cần lý do (Điều 35), chỉ cần báo trước:

• 45 ngày với HĐLĐ không xác định thời hạn.
• 30 ngày với HĐLĐ xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng.
• 3 ngày làm việc với HĐLĐ dưới 12 tháng.

Một số trường hợp được nghỉ ngay không cần báo trước (khoản 2 Điều 35): bị quấy rối tình dục tại nơi làm việc, bị đánh đập/xúc phạm, không được trả đủ lương đúng hạn, lao động nữ mang thai phải nghỉ theo chỉ định của cơ sở y tế…

Nắm vững điều này trước khi ký giúp bạn không bị doanh nghiệp ép cam kết "phạt" nếu nghỉ trước hạn — vì luật đã cho phép quyền đơn phương chấm dứt một cách rõ ràng.

Checklist trước khi đặt bút ký

Trước khi ký HĐLĐ, hãy đối chiếu nhanh:

1. Hợp đồng có đủ 2 bản, mỗi bên giữ một bản chính.
2. Người ký bên doanh nghiệp có thẩm quyền hoặc giấy ủy quyền hợp lệ.
3. Loại hợp đồng (xác định/không xác định thời hạn) ghi rõ ràng.
4. Lương, phụ cấp, BHXH ghi bằng con số cụ thể.
5. Điều khoản thử việc tuân thủ thời gian + 85% lương.
6. Không có yêu cầu giữ bản chính giấy tờ hay đặt cọc.
7. Điều khoản bảo mật, không cạnh tranh ở mức hợp lý.
8. Quyền đơn phương chấm dứt và thời gian báo trước được tôn trọng.

Khi gặp điều khoản không rõ, đừng ngại yêu cầu doanh nghiệp giải thích bằng văn bản trước khi ký. Một hợp đồng tốt là hợp đồng bảo vệ được quyền lợi của cả hai bên — không chỉ riêng phía doanh nghiệp.